23 Haziran 2018, Cumartesi

Üst Menu

İran seyahati: Rojhilat izlenimleri

İran seyahati: Rojhilat izlenimleri
“Nezanîn kêmasiyek e, nehînbûn kêmasiyek dubare ye”*
 
 
 
Ünlü Kürt şair, Baba Tahir Üryan’ın ‘’Bilmemek eksikliktir, öğrenmemek tekrar eksikliktir.’’ sözünü düstur yapıp İran – Rojhilat seyahatine başlıyoruz.
 
Xoy’dan başlayıp Salmas, Urmiye, Mahabat, Bukan, Saqız, Sine, Hemedan, İsfahan, Şiraz, Buşhr, Ahvaz, İlam, Merivan’a kadar süren on günlük İran, Rojhilat seyahatimiz oldukça renkli ve keyifli geçti. 
 
İran Fars, Kürt, Azeri, Belluci ve Araplara ev sahipliği yapan dev bir coğrafya. 
 
Med, Pers, Sasani ve Safavilere beşiklik eden İran’da halkın büyük çoğunluğu Şii mezhebinden. 80 milyonluk ülkede etnik gurupların nüfuslarıyla ilgili net bir bilgi olmamakla beraber Kürtlerin 12-15 milyon civarında olduğu tahmin edilmektedir. 
 
İran’da, Kürt nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturduğu eyaletler; Kürdistan Eyaleti, Kirmanşah Eyaleti, İlam Eyaleti, Batı Azerbaycan Eyaleti. Bu eyaletlerde Kürt nüfus %95’ler civarında. Urmiye'de Kürt nüfus %60 civarında. Kürt nüfus, başta Tahran olmak üzere Hemedan ve Horsan eyaletlerinde de yoğun. 
 
Sünni ve Şii Kürtlerin nüfusuyla ilgili bilimsel bir araştırma olmağından somut bir bilgi vermek mümkün değil; ancak görüştüğümüz kanaat önderleri Şii ve Sünni Kürt nüfusun birbirine yakın olduğunu dile getirdiler. 
 
İran’ın resmi dili Farsça. Resmi dil Farsça olduğundan Kürtler de Farsça eğitim görüyor.
Qazi Muhammed'in kabri - Mahabat
 
 
Özel Kürtçe dil kurslarının serbest olduğu İran'da, Sine, Saqız ve Mahabat gibi Kürt şehirlerinde özel kurslar faaliyetlerini sürdürüyor.
 
Bazı üniverisitelerde Kürtçe seçmeli dersler de veriliyor.
 
İran’da yaşayan Kürtler arasında en yaygın lehçe Kürtçenin Sorani lehçesi. Sorani dışında Kelhori, Kurmanci, Horami, Leki lehçeleri de kullanılmaktadır.
 
Mezhep İran’ın siyasi, idari ve sosyal hayatında oldukça belirleyici bir faktör. 
 
İran’da Şii olmak maça 1-0 başlamak demek. Sünni olmak birçok sıkıntı yaşamak için yeterli.
 
Şiilik demek İslam dini demek İran'da. Devlet tamamen mollaların elinde. Eylatlerdeki tüm kurum amirleri Şii.
 
Devlet dairlerinde her etnik guruptan çalışanlar olsa da yöneticiler Şii. Görüştüğümüz bazı Kürtler, önemli yerlerde görev yapan Azerilerin Kürtlere eziyet yaptığını, bunun nedeninin de ilkel milliyetçilik anlayışından kaynaklandığını dile getirdiler. Azeri ve Kürtler Farsların egemenliğinde yaşamalarına rağmen aralarında, zaman zaman tatsız hadiseler yaşanmakta.
 
Persepolis - Şiraz
 
 
En önemli harç; Şiilik...
 
Şii ve Sünni Kürtler arasında mezhep taassubu, diğer etnik guruplara oranla çok daha az. Bunun nedeni ulusal bir şuurun  olması. Fars ve Azeriler için Şiilik en önemli harçken Kürtler için bundan söz etmek mümkün değil. Qazi Muhammed’in 1946’da, Mahabat’ta kurduğu Mahabat Kürt cumhuriyeti-erkenden yıkılsa da-Kürtlerde muazzam bir bilince yol açmış. Siyasi, idari hayatta 2. sınıf bile denemeyecek bir muamele ile karşlaşan Kürtler kendi aralarında oldukça kenetlenmiş durumdalar. Diğer parçalarda yaşayan Kürtlerin acısyla dertlenmekte, sevinçleriyle gurur duymakta… Görüştüğümüz Kürtler Bakurlu olduğumuz anladıklarında Sur, Cizre, Şırnak gibi yerlerde yapılan vahşetlere tepkilerini dile getiriyordu. Onca olumsuzluğa rağmen AKP’nin Kürtlerden oy almısana anlam veremiyorlar. Rojava’daki Kantonlar-Federasyon, onlar için gurur kaynağı. 
 
Güney Kürdistan’ın bağımsızlığa doğru ilerlemesi, en ufak hamleler bile Rojhilat Kürtleri arasında büyük bir heyecan ve gururla takip edilmekte. 
 
Yeni biten, yıllarca süren uluslararası ambargo ve İran’ın Şii nüfuz alanını korumak ve geliştirmek için Ortadoğu'da yaptığı sınırsız harcamalar İran’ı dışta güçlü bir aktör haline getirmişse de bunun halkına yansıması yoksulluk, düşük yaşam standartı olmuştur.  
 
Hafız'ın kabri - Şiraz
 
Aylık gelir...
 
Ortalama 350-450 dolar aylık geliri olan İranlılar ekonomiden memnun olmasalar da hayatın tadını çıkarmasını fazlasıyla biliyorlar. Türkiye’de, ailelerin dini ve resmi bayramlarda tatil için ayırdığı bütçe düşünüldüğünde İranlılardan daha keyifli ve kaliteli vakit geçirildiği düşünülebilir. Fakat ben aynı kanaatte değilim. İran’da resmi tatil günü Cuma. Cuma günleri deniz kenarları, nehir, dere kenarları, ormanlık yerler hatta refüjler de dahil olmak üzere piknik yapan ailelere rastlamak mümkün. İranlıların piknik ve tatil anlayışı bizimkinden farklı. İstisnasız her ailenin çadırı var. Gelir seviyeleri düşük olduğu için lüks tesislerde konaklama imkanları yok. Onun yerine çadırı otel olarak kullanıyorlar. İranlı arkadaşın deyimiyle- bin yıldızlı otelde (çadırda, açık havada yattıkları için gökyüzündeki yıldızları kastediyorlar) kalıyorlar. Çadırıyla günübirlik piknik yapanların yanı sıra günlerce farklı yerleri gezerek, tatil yapanlar da çok fazla. Elbette ekonomik durumu iyi, kendi ülkesinde ve yurt dışında kalan İranlılar da var. Ama başta belirttiğim gibi İranlıların çoğu bin yıldızlı otelde kalıyor. Ve hallerinde de gayet memnunlar. Anın tadını çıkarmasını biliyorlar Maşinlerinde (otomobile maşin diyorlar) çadır, çay ve su termosu, bardak, tabak, yatak, battaniye her an hazır. Özellikle Kürtlerin  yaşadığı eyaletlerde dikkatimizi çeken en önemli hususlar; şehir planlarının çok güzel olması, tertemiz cadde ve bulvarlar ve geniş park-bahçeler olmuştur. 
 
Hizmet sektöründe Türkiye’nin en az 20 yıl gerisinde olan İran’ın ambargonun kalkmasıyla çeşitli alanlarda büyük projelere imza atması bekleniyor.
Sadi Şirazi'nin kabri - Şiraz
 
 
İranlı Kürtlerde iki çeşit kanaatkârlık…
 
Tıpkı Fars, Arap, Azeriler gibi Kürtler de ekonomik olarak iyi durumda değiller. Bu durum ülkenin genel ekonomik durumuyla alakalı. Kürtler düşük yaşam standartına rağmen sosyal yaşamda çok aktif. Hiçbir düğün, taziyeyi ihmal etmiyorlar. Az olsa da sinema, konser, sergi, müzeleri sık sık geziyorlar. Yasaların elverdiği oranda Kültür-Sanat çalışmaları yapıyorlar. Çok okuyorlar. Dünya gündemini -yasak olan gazete ve siteler dahil-takip ediyorlar. Aile içi ilişkileri gayet iyi. Ziyaret ettiğimiz tüm evlerde fark ettik ki; aile içinde yabancı erkek gören kadınlar kenara çekilmiyor. Bizdeki deyimle piştperde değiller. Daireler genelde 3+1 ve misafirlerin rahat edeceği şekilde dizayn edilmiş. Misafir olduğumuz ailelerdeki kadınlar bizimle oturup konuşmakta, fikirlerini gayet rahat bir şekilde ifade etmekteydiler.
Hawraman - Kürdistan eyaleti
 
 
İki çeşit kanaatkarlık... Evet, Kürtler ekonomik sıkıntılara rağmen gayet kanaatkar ve mutlu olmasını bilen, elinden geldiğince hayattan lezzet almaya bakan bir anlayıştalar. Bu kanaatkarlıkta bir sorun yok. Lakin ikinci kanaatkarlık sıkıntılı. Şöyle ki; İran’da 15 milyon civarında Kürt yaşamasına rağmen hala birçok haktan yoksunlar. Eyalet sistemi olmasına rağmen-İlam valisi hariç-Eyalet valileri Ya Fars, ya da Azeri. Örneğin nüfusun çoğunluğu Kürt olmasına rağmen Urmiye’nin valisi bir Azeri. Tüm valiler istisnasız Şii olmak zorunda. Ve büyük çoğunluğu Kürt olan Eyalet ve şehirlerde yöneticiler Fars ve Azeri. Kürt yöneticiler de var ama esas yetkili, belirleyici değiller. İranlı Kürtler çok tahsilli, özgüvenli, kadınları çok kültürlü. Ciddi bir nüfus ve potansiyele sahip olmalarına rağmen ne merkezi hükümette, ne de yerel yönetimlerde söz sahibi değil Kürtler. Ve siyeseten Rojhilatlı Kürtler’i sindirilmiş gördüm. Evet, dillerine sahip çıkıyorlar. Ulusal bir şuurları var. Tüm Kürdistan parçalarıyla ilgili gelişmeleri yakından takip ediyorlar. Ama ne yazık ki kendilerini özne olarak görmüyorlar. 
En büyük ümitleri Güney Kürdistan’ın bağımsızlığı… Rojava konusunda da çok gururlular. Türkiye’de yaşayan Kürtlere çok özel bir hayranlık besliyorlar. Türkiye Kürtlerini lokomotif olarak görüyorlar. ‘’Ya sizin haliniz ne olacak, şiddet dışı, demokratik eylemlerle daha fazla hak elde edemez misiniz?’’ dediğimizde, ‘’Diğer parçalardaki Kürtler çok önemli, onlar için şartlar çok olgunlaştı… Biz… Belki bizim için de bir gün şartlar olgunlaşır.’’ diyorlar. İran’ın PEJAK’lılara uyguladığı idam cezaları… Qazi Muhammed’in kurduğu ve İran’ın entrikalarıyla yıkılan Mahabat devletinin yol açtığı ümitsizlik hali hala etkilerini korumakta. 
Diğer parçalar muvaffak olsun, Allah bizim için de kerim modunda gördüm Rojhilatlıları…
 
Hawraman'da düğün...
 
Kürtlerin misafirperverliği meşhurdur. Ama abartısız söyleyeyim; Rojhilat Kürtleri misafirperverlik, cömertlik, kültür, medeniyet konularında tüm Kürdistan parçalarından çok daha ilerideler. Bunun anlaşılması için Mahabat, Sine, İlam veya Saqiz’ın ziyaret edilmesi kafi. 
 
Zerivar gölü, tabiat parkı - Merivan
 
İran ve Rojhilat'ta gençler, Kadınlar...
 
İran'a gitmeyenler, bu ülke ile ilgili kanaatlerini belirtirken çoğu zaman önyargılı olabiliyor.
İranlı kadınlar sanki her an baskı görüyor, kırbaçlanıyor, sosyal hayatta hiçbir fonksiyonları yokmuş gibi bir algı var.
Baskıdan kısmen söz etmek mümkün ama asla yansıtıldığı gibi değil. Ben, İranlı-Rojhilatlı kadınları Türkiye, Bakur, Başur ve Rojavalı kadınlardan çok daha medeni gördüm.
Merivan yakınlarında, Sine-Kürdistanlı bir çift bizlere ters lale hediye etti
 
Akademi, eğitim, ticaret, kültür-sanat ve en önemlisi ailede kadınlar çok ön planda. Özgüvenleri çok yüksek İranlı kadınların. Asla geri planda değiller. İnsiyatif alabiliyorlar. 
Tahsil oranları erkeklerinkinden daha yüksek ve çok okuyorlar. Kişisel bakımları gayet iyi. Asla silik ve geri değiller. Ülkelerini de dünyayı da takip ediyorlar. Sıkıntılı, yavaş olmasına rağmen internetin, sosyal medyanın nimetlerinden faydalanıyorlar. İmkanları ölçüsünde çok geziyorlar. Ve en önemlisi; İran ve Rojhilatlı kadınlar eşlerini, ailelerini mutlu etmesini çok iyi biliyorlar. Bizdeki gibi kadınlar evde erkekler kahvede durumu söz konusu değil. Neredeyse tüm faaliyetler ailece yapılıyor. Aile bağları bizimkimizden çok daha kuvvetli.
İsfahan'da bulunan Si-u-se pol (33 gözlü köprüde fotograf çeken bir çift)
 
Fikri, meşrebi ne olursa olsun İran kadınları rejimin istediği gibi örtünmüyor asla. (Egemen olan molla-aile çevreleri hariç) Genç kadınlar, yasağı çiğnememe adına, adeta kerhen başörtüsü takıyor. Abartılı, insan iradesini hiçe sayan yasaklar, yasalar her ülkede olduğu gibi İran'da da ters tepiyor. İran'a gitiğinizde kadınların önemli bir kısmının formalite icabı başörtüsü taktığını göreceksiniz. Bu durum İslam dinimize muhalefet değil, daha çok kişisel tercih ve mollalara olan tepkiyle açıklanabilir.
 
Urmiye - Batı Azerbaycan eyaleti
 
İran’a yolunuz düşerse….
 
İran’da mutlaka görülmesi gereken yerler; Persepolis (Şiraz), Sadi Şirazi ve Hafız’ın kabirleri (Şiraz),  Si-o-seh pol (İsfahan), Heşt Beheşt (İsfahan), Sadabad sarayı (Tahran), Burcu Milat (Tahran), Hazar denizi kıyısındaki Reşt ve Erdebil, Tebriz. Hawraman mıntıkındaki Quri Qale yer altı mağaraları, Hawraman köyü, Zerivar gölü (Merivan), Qazi Muhammed’in kabri ve devleti ilan ettiği Çarçıra meydanı (Mahabat), Seyrangaha Bende (Urmiye), Baba Tahir Üryan’ın kabri (Hemedan) ve Zağros dağlarının eteklerinde yer alan Kürt köyleri…
 
 
Kendi aracımızla birkaç arkadaş, plan yapmadan, doğaçlama yaptığımız seyahatten çok tad aldık. Bakurlu olduğumuzu öğrenen Rojhilatlı Kürtler bizi utandıracak düzeyde ağırladı. Fırsatını bulduğunuzda Merivan’a, Urmiye’ye, Mahabat’a, Sine’ye, İlam’a gidin. Farkında olmadığınız milyonlarca Rojhilatlı Kürt kardeşinizin sizi ne kadar bağırlarına basacaklarını göreceksiniz...
 
Şiraz'da Şiilerin yas etkinliğinden bir kare...
 
 
Hawramanlı iki çocuk
 
Umman denizi kıyısındaki Buşhr'de harika bir plaj. Tesis yok lakin. Kadınlar elbiseleriyle denize giriyor.
 
Merivan'dan bir kare
 
Merivan'dan bir kare
 
 
Baba Tahir Üryan*
 
 
 
 

Yasal Uyarı​

  • Yazarın yazıları, fikir ve düşünceleri tamamen kendi kişisel görüşüdür ve sadece kendisini bağlar.
  • Haber ve Köşe yazılarına yapılacak yorumlarda yorum yapan kişi yasal sorumludur. Sitemiz yorumlardan yasal sorumlu değildir.